به گزارش روابط عمومی ستاد مبارزه با موادمخدر؛ شاهدانه یکی از گیاهانی است که نام آن در افکار عمومی بیش از هر چیز با «ماریجوانا» و مصرف مواد مخدر گره خورده است؛ در حالی که این گیاه دارای گونه‌ها و ارقام متفاوتی است و بخش مهمی از ظرفیت آن در جهان به حوزه‌هایی مانند دارو، غذا، مکمل، آرایشی‌بهداشتی، تولید الیاف، سلولز و حتی صنایع خودروسازی اختصاص دارد. شناخت تفاوت میان شاهدانه صنعتی، شاهدانه دارویی و ارقام دارای THC بالا، می‌تواند تصویر دقیق‌تری از ظرفیت‌های این گیاه و الزامات قانونی و نظارتی آن ارائه دهد.
در همین زمینه، دکتر سید علیرضا سلامی؛ عضو هیأت علمی دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی در گفت‌وگویی تفصیلی، به تشریح گونه‌های مختلف شاهدانه، کاربردهای دارویی و صنعتی آن و ظرفیت‌های این گیاه برای اقتصاد ایران پرداخت.
بخش نخست متن این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:
سؤال: اگر اجازه بدهید از شاهدانه شروع کنیم؛ این گیاه چه ویژگی‌ها و کاربردهایی دارد؟
پاسخ: ما انواع متنوعی از گونه‌های گیاهان دارویی داریم و در بسیاری از کشورها، مواد اولیه دارویی یا داروهایی که روزانه با آن‌ها سروکار داریم، منشأ طبیعی دارند.
در بین این گیاهان دارویی، برخی به دلیل اینکه ممکن است مصرف چندگانه داشته باشند یا بعضاً در گروه روان‌گردان‌ها و مخدرها قرار بگیرند، نه‌تنها در کشور ما بلکه در بسیاری از کشورهای دیگر تابع قوانین ملی و بین‌المللی هستند.
از جمله این گیاهان، شاهدانه را داریم که با نام لاتین «کانابیس» و در فارسی با عنوان «شاهدانه» شناخته می‌شود. در کنار آن، برخی انواع خاص این گیاه با عنوان «ماریجوانا» یا «گل» شناخته می‌شوند.
در کنار شاهدانه، گونه‌های مختلف شقایق را نیز داریم؛ مانند Papaver somniferum که از آن تریاک استحصال می‌شده و به‌عنوان ماده مخدر مورد استفاده قرار گرفته است. از سوی دیگر، صنعت دارو ترکیباتی مانند مورفین، کدئین، تبائین، نوسکاپین و ترکیبات دیگر را از این گیاه استخراج می‌کند.
قارچ‌های دارویی نیز از همین جنس هستند؛ یعنی علاوه بر اینکه ترکیبات دارویی خاصی برای درمان و بهبود بیماری‌ها از آن‌ها استخراج می‌شود، ممکن است مصرف سوءروان‌گردان نیز داشته باشند.
بنابراین در میان گیاهان دارویی، برخی به دلایلی که اشاره کردم تابع قوانین هستند؛ اما این قوانین به نظر من نباید محدودکننده باشند، به‌گونه‌ای که از سهم سلامت مردم کم کنیم.
تصور کنید بزرگ‌ترین چالش‌هایی که در بسیاری از کشورها برای انسان‌ها وجود دارد، آشفتگی، اضطراب، درد و بی‌خوابی است و در کنار آن، بیماری‌های خاصی مانند ام‌اس، پارکینسون و آلزایمر نیز وجود دارد. قطعاً گیاهان دارویی و به‌ویژه گیاهان دارویی خاصی که درباره آن‌ها صحبت می‌کنیم، می‌توانند به جامعه پزشکی و درمان کمک کنند تا انسان‌ها زندگی بهتری داشته باشند.
سؤال: اگر بخواهیم مشخصاً درباره شاهدانه صحبت کنیم، چه دسته‌بندی‌ای برای این گیاه وجود دارد؟
پاسخ: شاهدانه با نام لاتین «کانابیس» و نام فارسی «شاهدانه»، اساساً در فرهنگ‌ها و کشورهای مختلف از چند هزار سال پیش مصارف مختلفی داشته است.
وقتی از شاهدانه صحبت می‌کنیم، از دیدگاه مصرف می‌توان سه تیپ یا سه گروه مختلف را تعریف کرد. یک گروه، انواعی هستند که تحت عنوان «شاهدانه صنعتی» یا Industrial Hemp شناخته می‌شوند.
این‌ها ارقامی از شاهدانه هستند که میزان ماده روان‌گردان THC در آن‌ها پایین است و در بسیاری از کشورها کشت آن‌ها تابع قوانین بسیار سخت‌گیرانه نیست، بلکه تحت کنترل انجام می‌شود.
از شاهدانه صنعتی، صنایع بزرگی مانند صنعت بایوپلاستیک، سلولز، لیگنین، ساختمان، خودروسازی و صنایع دیگری که با فیبر و سلولز مرتبط هستند، بهره می‌برند.
از سوی دیگر، روغن دانه شاهدانه صنعتی نیز اهمیت زیادی دارد. دانه شاهدانه یکی از دانه‌های روغنی است و حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد روغن دارد. ارزش غذایی و سلامت این روغن بسیار بالاست و اگر نگوییم بیشتر از روغن زیتون است، کمتر از روغن زیتون نیست.
در دنیا نیز این روغن به‌عنوان روغن خوراکی و همچن ین در صنایع آرایشی‌بهداشتی، مکمل‌ها و صنایع دارویی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
دسته دیگری از انواع شاهدانه، ماریجوانا یا ماریجوانا هستند؛ ارقامی که میزان ماده روان‌گردان در آن‌ها بالاست و میزان THC در آن‌ها می‌تواند از حدود پنج درصد، ۱۰ درصد، ۲۰ درصد و حتی ۲۵ تا ۳۰ درصد باشد.
سؤال: در این میان، شاهدانه دارویی چه جایگاهی دارد؟
پاسخ: نکته مهمی که باید به آن اشاره کنم این است که چه در مورد شاهدانه و چه در مورد شقایق، باید در نظر داشته باشیم که بیولوژی گیاه یا زیست‌شناسی تولید مواد در داخل یک گیاه، لزوماً با قوانینی که برای کشت، کنترل و فرآوری آن تعریف می‌کنیم، یکسان نیست.
به زبان ساده، برای مثال، در مورد شاهدانه شیوه‌نامه‌ای که در حال تنظیم است، حد مجاز THC را حدود سه‌دهم درصد در نظر گرفته است.
در برخی کشورها این محدوده قانونی برای کشت، ۹ دهم تا یک درصد است و در برخی کشورها نیز قوانین متفاوتی وجود دارد. در کشورهایی مانند کانادا و هلند نیز مدل‌های متفاوتی برای کنترل و کشت وجود دارد.
در برخی کشورهای آسیایی نیز قوانین در دوره‌هایی آزادتر بوده، اما به دلیل ایجاد انحراف، مجدداً مورد بازنگری قرار گرفته است.
بنابراین، در مجموع می‌توان گفت شاهدانه سه تیپ مختلف دارد؛ ماریجوانا با تعریف مشخص خودش، شاهدانه صنعتی که کاربردهای گسترده‌ای دارد و در میانه این دو، تعریفی تحت عنوان «شاهدانه دارویی» یا Medical Cannabis وجود دارد.
در مجامع بین‌المللی هم Hemp دارویی و هم Medical Marijuana مطرح هستند.
برای مثال، در برخی داروهایی که توسط FDA تأیید شده‌اند، مانند Sativex که برای بیماران مبتلا به ام‌اس مورد استفاده قرار می‌گیرد، در کنار CBD، ترکیب THC نیز وجود دارد.
CBD و THC اثرات متفاوتی دارند و می‌توانند اثرات متقابل داشته باشند، اما این به مفهوم آن نیست که THC ذاتاً ترکیب شیمیایی بدی است یا نمی‌توان از آن به‌عنوان دارو استفاده کرد.
چون به هر حال امکان انحراف وجود دارد، استفاده از این ترکیبات در کشور ما نیز باید تابع قوانین ملی و بین‌المللی باشد.
نکته مهم این است که هیچ‌کدام از کشورهایی که در این حوزه فعال هستند، خودشان را از بهره‌مندی از ظرفیت چنین گیاهانی محروم نکرده‌اند؛ بلکه تلاش کرده‌اند با قانون‌گذاری و نظارت، مسیر استفاده علمی، دارویی و صنعتی را از سوءمصرف جدا کنند.
پایان بخش نخست
انتهای پیام/